ವಿಶೇಷ ಲೇಖನ | ಸ್ತ್ರೀ ಸಂವೇದನೆಯ ಅಪೂರ್ವ ಸಾಹಿತಿ ನಾಡೋಜ ಡಾ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳು ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನದ ಆಳ, ಚಿಂತನೆಯ ವೈಶಾಲ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದ್ಧತೆಯಿಂದಲೂ ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹ ಅಪರೂಪದ ಸಾಹಿತಿ, ಸಂಶೋಧಕಿ, ವಿಮರ್ಶಕಿ, ಅಧ್ಯಾಪಕಿ ಮತ್ತು ಚಿಂತಕರಲ್ಲಿ ನಾಡೋಜ ಡಾ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಇವರ ಹೆಸರು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಧ್ಯಯನ, ಸ್ತ್ರೀಸಂವೇದನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಬದುಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ನೆಲೆಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಅವರು, ಕನ್ನಡದ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಮಹತ್ವದ ಲೇಖಕಿ. ಆರು ದಶಕಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದ ಅವರು, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬಹುಮುಖ ಪ್ರತಿಭೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ಬದುಕು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಸಾಹಿತಿಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಾಧನೆಯ ಕಥೆಯಲ್ಲ. ಅದು ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರು, ಸಂಶೋಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಇತಿಹಾಸದ ಮರೆವಿನ ಪುಟಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದ ರೀತಿ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿದ ಬಗೆ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ತಲುಪಿಸಿದ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದರೆ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಿರಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು, ಜೈನ ಧರ್ಮದ ಚಿಂತನಾ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಅನುಭವಲೋಕವನ್ನು ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿದೆ.

ಡಾ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರು 1935ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 28ರಂದು ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ದೇವನಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ಸಿ.ಆರ್. ಕಮಲಮ್ಮ. ತಂದೆ ರಂಗಧಾಮನಾಯಕ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಲಕ್ಷ್ಮಮ್ಮ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅವರು, ತಾಯಿಯ ಆಸರೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಜೀವನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಎದುರಾದ ಸವಾಲುಗಳು ಅವರ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಶೀಲತೆಯ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮನೋಬಲವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದವು.

ಅವರ ಬಾಲ್ಯದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಒಂದೇ ಊರಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಚಳ್ಳಕೆರೆ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಅವರು, ತುಮಕೂರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ 1953ರಲ್ಲಿ ಎಸ್.ಎಸ್.ಎಲ್.ಸಿ. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದರು. ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಕನ್ನಡ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಿ.ಎ. (ಆನರ್ಸ್) ಪದವಿ ಹಾಗೂ 1958ರಲ್ಲಿ ಎಂ.ಎ. ಪದವಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದು ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಲ್ಲುವುದು ಸುಲಭದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಮರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರು.

ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಧ್ಯಯನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಅವರಿಗೆ ದೊರೆಯಿತು. ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾವ್ಯಗಳು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆ, ಭಾಷೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಕೃತಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ಬೆಳೆದಿತು. ಈ ಆಸಕ್ತಿಯೇ ಮುಂದೆ ಅವರನ್ನು ಸಂಶೋಧಕಿಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಿತು. ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಓದಿ ಆನಂದಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದರ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಆಶಯ, ರಚನಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುಬಂದಿತು. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಈ ಗಾಢವಾದ ಒಲವು ಅವರನ್ನು ಸಂಶೋಧನೆಯತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ದಿತು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯವಾದ ತುರಂಗ ಭಾರತವನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವರು ಪಿಎಚ್.ಡಿ. ಪದವಿಗಾಗಿ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿದರು. ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಅವರ ವಿದ್ವತ್ಪೂರ್ಣ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಬದುಕಿಗೆ ಭದ್ರವಾದ ನೆಲೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.

ಡಾ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರು 1959ರಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪನ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಾಸಕ್ತಿ, ಅಧ್ಯಯನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ವಿವಿಧ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಪಕಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಅವರು, ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮುಂದಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ವಿಜಯನಗರ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ನಂತರ ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಜೈನಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಅಧ್ಯಯನ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕಿ ಹಾಗೂ ವಿಭಾಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.

ಅಧ್ಯಾಪನವು ಅವರ ಪಾಲಿಗೆ ಕೇವಲ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಕೆಲಸವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿತ್ತು. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಓದುವಾಗ ಅವುಗಳ ಕಾಲಘಟ್ಟ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಭಾಷಾ ಪ್ರಯೋಗ, ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನಿಲುವು ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಂತೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದು ಅವರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು.

ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ತಾವೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಲಿಯಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಲುವನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟರು. ಬೋಧನೆ, ಸಂಶೋಧನೆ, ಕೃತಿ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆ ಈ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಗಿದ ಅವರ ವೃತ್ತಿಬದುಕು, ಕನ್ನಡದ ಅಧ್ಯಾಪಕ ವಲಯಕ್ಕೆ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜೈನಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಅಧ್ಯಯನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದುದು. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ, ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ಭಾಷಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅವರು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ ಕನ್ನಡದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನೆರವಾಗಿದೆ.

ಡಾ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು ಸಂಶೋಧನೆ. ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಓದುವುದು ಒಂದು ಹಂತವಾದರೆ, ಅದರ ಆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಅದರ ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಹಂತ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರು ಎರಡನೆಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದವರು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕವಿಗಳ ಹೆಸರು, ಕೃತಿಗಳ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವ ಜೀವನದೃಷ್ಟಿ, ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧ, ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮತ್ತು ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆ ಈ ವಿಶಾಲವಾದ ಅಧ್ಯಯನದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.

ಅವರ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ತುರಂಗ ಭಾರತ – ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ, ಆದರ್ಶ ಜೈನ ಮಹಿಳೆಯರು, ಅನೇಕಾಂತವಾದ ಮತ್ತು ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಸರ ಮೊದಲಾದ ಕೃತಿಗಳು ಉಲ್ಲೇಖನೀಯವಾಗಿವೆ. ಈ ಕೃತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಧ್ಯಯನ, ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಅರಿವು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೊಡುಗೆಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಅವರು ಗಮನಾರ್ಹ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
ಅವರ ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕೃತಿಯ ಒಳಪಠ್ಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅದರ ಕಾಲಘಟ್ಟ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೂ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು. ಹಳೆಯ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಆಧುನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅರ್ಥೈಸುವಾಗ ಅವುಗಳ ಮೂಲ ಆಶಯವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಇಂತಹ ಸಮತೋಲಿತ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಇತಿಹಾಸ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದರು.

ಸಂಶೋಧನೆ ಎಂದರೆ ಈಗಾಗಲೇ ತಿಳಿದಿರುವ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುವುದಲ್ಲ; ಪರಿಚಿತವಾದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎತ್ತುವುದು, ಮೂಲಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತಾರ್ಕಿಕವಾದ ನಿರ್ಣಯಗಳಿಗೆ ಬರುವುದು. ಈ ಮನೋಭಾವ ಅವರ ವಿದ್ವತ್ಪೂರ್ಣ ಬರವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಸಾಹಿತ್ಯಾಸಕ್ತರಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಸಂಶೋಧಕರು, ಅಧ್ಯಾಪಕರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೂ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಜೈನ ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಪಂಪ, ಪೊನ್ನ, ರನ್ನ ಮೊದಲಾದ ಕವಿಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅನೇಕ ಕವಿಗಳು ಕನ್ನಡದ ಕಾವ್ಯಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಧರ್ಮ, ತತ್ವಜ್ಞಾನ, ನೈತಿಕತೆ, ತ್ಯಾಗ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿವಿಧ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ.

ಈ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ಹಲವು ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು. ಡಾ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರು ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಮುಖ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದರಲ್ಲಿನ ವೈಚಾರಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಜೈನ ಧರ್ಮದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನೆಲೆಗಳು, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಜೈನ ಕವಿಗಳ ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಜೈನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಯಾಮಗಳ ಕುರಿತು ಅವರು ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿದರು.
ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡುವಾಗ ಅನೇಕಾಂತವಾದದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಒಂದೇ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅದರ ವಿವಿಧ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನಿಲುವು ಅನೇಕಾಂತವಾದದ ಮುಖ್ಯ ಆಶಯ. ಈ ಚಿಂತನೆ ಜ್ಞಾನಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಹನೆ, ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಅರಿವಿಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಧ್ಯಯನವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಆಚರಣೆಗಳ ಸಮೂಹವಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಜ್ಞಾನ, ನೀತಿ, ತತ್ವ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅಧ್ಯಯನದ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡದ ಪ್ರಾಚೀನ ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಅಧ್ಯಯನದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಯಾಮವೆಂದರೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಕೊಡುಗೆ. ಇತಿಹಾಸದ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜರ ಕುರಿತು ಸಾಕಷ್ಟು ಚರ್ಚೆಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಹಿತ್ಯಪೋಷಣೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸೇವೆ, ದಾನಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಾತ್ರಗಳ ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧ್ಯಯನದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಈ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೀಗಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿವೆ.

ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಾನಚಿಂತಾಮಣಿ ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆ ಅವರ ಹೆಸರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಪೋಷಣೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ದಾನಧರ್ಮಗಳ ಮೂಲಕ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡ ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆ, ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಉದಾಹರಣೆ. ಡಾ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರು ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು. ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆಯ ಕುರಿತು ಅವರ ಬರವಣಿಗೆ ಕನ್ನಡದ ಮಹಿಳಾ ಸಾಧಕರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯಪೋಷಕರ ಪಾತ್ರವೂ ಎಷ್ಟು ಮುಖ್ಯವೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆಯ ಕುರಿತು ಅವರು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ನಲ್ಲಿಯೂ ‘Attimabbe and Chalukyas’ ಎಂಬ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಲ್ಲಿ ಕವಿಗಳ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಕೃತಿಗಳ ರಚನೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದವರು, ಅವುಗಳ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕೆ ನೆರವಾದವರು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿದವರ ಪಾತ್ರವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆಯ ಜೀವನದ ಅಧ್ಯಯನವು ಈ ವಿಶಾಲವಾದ ಇತಿಹಾಸದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ತನ್ನ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಿತಿಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಜ್ಞಾನ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡಬಹುದಾದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆಯ ಉದಾಹರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದರು. ಹೀಗೆ ಇತಿಹಾಸದ ಮಹಿಳಾ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನದ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ನೋಡುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.

ಡಾ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಆಯಾಮವೆಂದರೆ ಮಹಿಳಾ ಸಂವೇದನೆ. ಮಹಿಳೆಯರ ಅನುಭವಗಳು, ಭಾವನೆಗಳು, ಬದುಕಿನ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳ ಕುರಿತು ಅವರು ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ವಹಿಸಿದರು. ಪ್ರಾಚೀನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಮಹಿಳಾ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಅವುಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಕಥೆಯ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸದೆ, ಆ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಬದುಕಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ನೋಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು.
ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಕುರಿತು ಅನೇಕ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಆ ಚಿತ್ರಣಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಸ್ವಂತ ಅನುಭವ, ಸ್ವತಂತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳು ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ಸ್ತ್ರೀಸಂವೇದನೆಯ ಅಧ್ಯಯನ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅವರ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಪುರುಷನ ಬದುಕಿಗೆ ಪೂರಕಳಾಗಿ ನೋಡುವ ಸೀಮಿತ ದೃಷ್ಟಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶಾಲವಾದ ಮಾನವೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

ಆದರ್ಶ ಜೈನ ಮಹಿಳೆಯರು ಎಂಬ ಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಮಹಿಳೆಯರ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು. ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಇತಿಹಾಸದ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸುವುದು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸ್ತ್ರೀಪರ ಚಿಂತನೆ ಕೇವಲ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೊಗಳುವುದಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಹಿಳೆಯರ ಬದುಕಿನ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅವರ ಚಿಂತನೆಗಳಿಗೆ ಗೌರವ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸಮಾನತೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಅದರ ಮುಖ್ಯ ಆಶಯವಾಗಿತ್ತು. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಬರಹಗಾರ್ತಿಯರ ಧ್ವನಿ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ವಿದ್ವತ್ತು ಮತ್ತು ಬರವಣಿಗೆ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆಯಾಯಿತು. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂವೇದನೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಪೂರಕವಾಗಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಬದುಕು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.

ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರನ್ನು ಕೇವಲ ಸಂಶೋಧಕಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುವುದು ಅವರ ಬಹುಮುಖ ಪ್ರತಿಭೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪರಿಚಯಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕವಯತ್ರಿ, ಕಥೆಗಾರ್ತಿ, ಪ್ರಬಂಧಕಾರ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕಿಯಾಗಿಯೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಛಾಪು ಮೂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಆಸಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕವಿತೆ ಮತ್ತು ಕಥೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವಿತ್ತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅವರ ಬರವಣಿಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ, ವಿಮರ್ಶೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಚಿತ್ರ, ವೈಚಾರಿಕ ಪ್ರಬಂಧ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಕಥನದಂತಹ ಹಲವು ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಅವರ ಓದು, ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಯ ವ್ಯಾಪಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯ ಅನುಭವಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮಹತ್ವವಿದ್ದರೆ, ಪ್ರಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಿವಿಗೆ ಒತ್ತು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಚಿತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ವಿಮರ್ಶಾ ಬರಹಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಹಿತ್ಯಕೃತಿಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೂ ಅವರು ಗಮನ ನೀಡಿದರು. ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ, ಸೃಜನಶೀಲ ಬರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾತ್ಮಕ ಚಿಂತನೆಗಳ ನಡುವೆ ಸಮನ್ವಯ ಸಾಧಿಸಿರುವುದು. ಒಂದು ಕಡೆ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುವ ಮನಸ್ಸು, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ವಿದ್ವತ್ದೃಷ್ಟಿ—ಇವೆರಡೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದವು.

ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಸಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸ ಹಂ.ಪ. ನಾಗರಾಜಯ್ಯ ಅವರ ಪಾತ್ರ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಜೈನ ಅಧ್ಯಯನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿರುವ ಹಂ.ಪ. ನಾಗರಾಜಯ್ಯ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಸಹಯಾನವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯವಾದ ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಂಬಂಧವು ಮುಂದೆ ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. 1961ರಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದ ಈ ದಂಪತಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಜೈನ ಅಧ್ಯಯನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ, ಅಧ್ಯಯನದ ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದ್ಧತೆ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವರ ಸಹಯಾನವನ್ನು ಕನ್ನಡದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸಬಹುದು.

ಆದರೆ ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಾಹಿತಿಯ ಪತ್ನಿ ಎಂಬ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಬರವಣಿಗೆ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ವೈಚಾರಿಕ ನಿಲುವುಗಳ ಮೂಲಕ ಅವರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುರುತನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ ವಿದ್ವಾಂಸೆಯಾಗಿ ಅವರು ಗಳಿಸಿದ ಸ್ಥಾನವೇ ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ನಿಜವಾದ ಅಳತೆಗೋಲು. ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಬದುಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಮೈಲಿಗಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ 2003ರಲ್ಲಿ ಮೂಡುಬಿದಿರೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ 71ನೇ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯೂ ಒಂದು. ಈ ಗೌರವವು ಅವರ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೇವೆ, ಸಂಶೋಧನಾ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಗೆ ಅವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಕೊಡುಗೆಗೆ ದೊರೆತ ಮಹತ್ವದ ಮನ್ನಣೆಯಾಗಿದೆ. ಮೂಡುಬಿದಿರೆಯು ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶ. ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿದ್ದ ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರು ಈ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿರುವುದು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಸಮ್ಮೇಳನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿತ್ತು.

ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನವು ಭಾಷೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಿಗರ ಅಸ್ಮಿತೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಚರ್ಚೆಗಳಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯನ್ನು ವಹಿಸುವುದು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗೌರವ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಅದು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮನ್ನಣೆಯೂ ಹೌದು. ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರು ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿ ಇಂತಹ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿರುವುದು ಮಹಿಳಾ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಸಾಧನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಸ್ಮರಣೀಯವಾಗಿದೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೇವೆ, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಡಾ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು ಸಂದಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವು : ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ದಾನಚಿಂತಾಮಣಿ ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಹಂಪಿ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ನಾಡೋಜ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಬಾಬಾ ಆಮ್ಟೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಅವರ ಬಹುಮುಖ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೇವೆಗೆ ದೊರೆತ ಮನ್ನಣೆಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಾಗಿವೆ.

ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಂಪಿ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ನಾಡೋಜ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ಅವರ ವಿದ್ವತ್ತು ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಕೊಡುಗೆಗೆ ಗೌರವದ ಸಂಕೇತವಾಯಿತು. ದಾನಚಿಂತಾಮಣಿ ಅತ್ತಿಮಬ್ಬೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಾಧನೆಗಳ ಕುರಿತು ಅವರು ಹೊಂದಿದ್ದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಿಳಾ ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ದಲಿತ ಚಳವಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಅವರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಯಾಮ. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಮುದಾಯಗಳ ಅನುಭವಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡುವುದು, ಮಹಿಳೆಯರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುವುದು ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಕಳಕಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.

ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮನೋಭಾವ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ಹೊಂದಿರುವ ಲೇಖಕಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಮಾನವೀಯ ಸಂವೇದನೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬೆಳೆದಿದ್ದವು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಪ್ರಾಚೀನ ಕೃತಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗದು. ಅದು ಇಂದಿನ ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುವ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅಧ್ಯಯನವು ವೇಗವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಜಗತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದ ನಡೆಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಹಳೆಯ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಓದುವುದು, ಅದರ ಆಶಯಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಅದನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನಶೀಲ ಬದುಕು ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಸುಮಾರು ಆರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಡಾ. ಕಮಲಾ ಹಂಪನಾ ಅವರು 2024ರ ಜೂನ್ 22ರಂದು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಅವರಿಗೆ ಆಗ 88 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಬದುಕಿನ ಕೊನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಬೇಕೆಂಬ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಅವರು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮರಣಾನಂತರ ದೇಹವನ್ನು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಎಂ.ಎಸ್. ರಾಮಯ್ಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.

ದೇಹದಾನವು ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮಾನವ ದೇಹದ ರಚನೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ದೇಹವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸುವ ಈ ನಿರ್ಧಾರ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಹೊಂದಿದ್ದ ಗೌರವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಡಾ. ಕಿಶೋರ್ ಕುಮಾರ್ ರೈ ಶೇಣಿ
ಪ್ರಾಚಾರ್ಯರು, ಹೊಂಬೆಳಕು ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆ, ಪೆರ್ಲ